Cách bảo quản nội thất gỗ thông bền màu, bền dáng theo năm tháng
Gỗ thông, cũng như mọi loại gỗ tự nhiên khác, không phải một vật liệu “chết” sau khi rời xưởng sản xuất. Nó tiếp tục trao đổi độ ẩm với không khí xung quanh, phản ứng với ánh sáng, nhiệt độ và cách con người sử dụng nó mỗi ngày. Hiểu đúng cơ chế này là chìa khóa để một món nội thất gỗ thông giữ được vẻ đẹp và độ bền trong nhiều năm, thay vì xuống cấp chỉ sau một, hai mùa.
Vì sao gỗ luôn “sống” theo độ ẩm không khí
Gỗ là vật liệu có tính hút ẩm (hygroscopic), nghĩa là nó liên tục hấp thụ hoặc giải phóng hơi nước để đạt trạng thái cân bằng với độ ẩm không khí xung quanh, gọi là độ ẩm cân bằng (Equilibrium Moisture Content, EMC). Theo dữ liệu kỹ thuật từ The Wood Database, hầu hết không gian trong nhà duy trì độ ẩm tương đối khoảng 30 đến 60%, “tương ứng với EMC khoảng 6 đến 11%” [1]. Với riêng nội thất và các hạng mục mộc trong nhà, mức khuyến nghị lý tưởng là gia công gỗ ở “mục tiêu trung gian khoảng 8% EMC, đạt được bằng cách sấy gỗ ở điều kiện độ ẩm tương đối khoảng 40 đến 45%” [1].
Đây chính là lý do vì sao khâu sấy gỗ (kiln drying) trong sản xuất nội thất quan trọng đến vậy: nó đưa độ ẩm gỗ về ngưỡng phù hợp với môi trường sử dụng thực tế trước khi thành phẩm đến tay người dùng, giảm thiểu tình trạng cong vênh, nứt hoặc co ngót đột ngột sau này.
Mối quan hệ giữa độ ẩm và sự giãn nở của gỗ cũng không tuyến tính: ở dải độ ẩm tương đối 20 đến 55%, mức độ co giãn của gỗ tương đối nhẹ, nhưng khi độ ẩm không khí vượt ngưỡng 85 đến 100%, hiện tượng giãn nở tăng lên đáng kể [1]. Đây là lý do vì sao những khu vực ẩm thấp bất thường trong nhà, ví dụ gần cửa sổ hứng mưa hoặc phòng thiếu thông gió, lại là những vị trí rủi ro nhất cho nội thất gỗ nói chung, không riêng gỗ thông.
Vì sao khâu sấy gỗ trước khi sản xuất lại quan trọng đến vậy
Trước khi gỗ thông được đưa vào xưởng để cắt, ghép và hoàn thiện thành nội thất, nó luôn phải trải qua công đoạn sấy (kiln drying). Quá trình sấy “loại bỏ phần nước liên kết trong tế bào gỗ xuống dưới điểm bão hòa thớ gỗ vào khoảng 30% độ ẩm” [1]. Việc sấy có kiểm soát này giúp hạn chế tình trạng chênh lệch độ ẩm không đều giữa các lớp gỗ, vốn là nguyên nhân chính gây ra hiện tượng nứt bề mặt, tách thớ và cong vênh trong quá trình sử dụng sau này [1].
Nói cách khác, một sản phẩm gỗ thông bền đẹp lâu dài bắt đầu từ chính công đoạn sấy đạt chuẩn trước sản xuất, chứ không chỉ nằm ở cách người dùng bảo quản sau khi mua. Đây cũng là lý do khi tìm hiểu một sản phẩm nội thất gỗ thông, người mua nên hỏi rõ về quy trình xử lý gỗ đầu vào, thay vì chỉ đánh giá qua vẻ ngoài thành phẩm.
Gỗ thông thích nghi thế nào với khí hậu nóng ẩm, có mùa nồm
Với những khu vực có khí hậu nhiệt đới gió mùa, độ ẩm không khí có thể biến động mạnh giữa các mùa trong năm, đặc biệt vào giai đoạn nồm ẩm ở miền Bắc khi độ ẩm tương đối trong nhà có lúc vượt xa ngưỡng 60% thông thường. Dựa trên nguyên lý độ ẩm cân bằng đã nêu ở trên, khi độ ẩm không khí tăng cao bất thường trong thời gian dài, gỗ thông sẽ hấp thụ thêm hơi ẩm và giãn nở nhẹ, thể hiện qua việc ngăn kéo có thể hơi chặt hơn bình thường hoặc các mối ghép hơi căng.
Ngược lại, vào mùa hanh khô, gỗ nhả bớt hơi ẩm và co lại nhẹ, đôi khi tạo ra khe hở nhỏ giữa các thanh ghép mặt bàn hoặc sàn gỗ. Đây là phản ứng vật lý tự nhiên và có thể đảo ngược của gỗ thật trước biến động độ ẩm theo mùa, không phải lỗi sản phẩm, miễn là mức dao động không quá cực đoan và gỗ đã được sấy đạt chuẩn trước đó. Việc duy trì độ ẩm trong nhà tương đối ổn định quanh ngưỡng khuyến nghị, bằng máy hút ẩm vào mùa nồm và máy tạo ẩm vào mùa hanh khô, giúp giảm biên độ co giãn này xuống mức thấp nhất.
Đặt nội thất đúng vị trí: nguyên tắc nền tảng
Từ những dữ liệu trên, nguyên tắc đầu tiên và quan trọng nhất khi bảo quản nội thất gỗ thông là kiểm soát môi trường xung quanh. Nên tránh đặt bàn, giường, kệ gỗ thông ở nơi hứng luồng khí lạnh trực tiếp từ điều hòa trong thời gian dài, cạnh cửa sổ có ánh nắng gắt chiếu thẳng cả ngày, hoặc tại các khu vực có độ ẩm cao bất thường. Việc duy trì nhiệt độ và độ ẩm trong nhà ở mức tương đối ổn định, chẳng hạn dùng máy tạo ẩm vào mùa hanh khô và điều hòa vào mùa nóng ẩm, là thói quen hiệu quả để hạn chế co giãn vật liệu [2].
Ánh sáng cũng là yếu tố cần lưu tâm. Các nghiên cứu về tác động của tia UV lên gỗ cho thấy bức xạ tử ngoại “gây ra các phản ứng quang hóa trong gỗ”, sinh ra gốc tự do làm biến đổi cấu trúc lignin, thành phần hấp thụ “80 đến 95% tổng lượng tia UV mà gỗ tiếp nhận” [3]. Với gỗ thông, một loại gỗ mềm có hàm lượng nhựa và các chất chiết xuất cao hơn một số loại gỗ cứng, quá trình này có xu hướng diễn ra rõ rệt hơn ở phần bề mặt tiếp xúc trực tiếp ánh nắng kéo dài [3]. Vì vậy, dùng rèm, mành để khuếch tán bớt ánh nắng trực tiếp chiếu vào nội thất gỗ không chỉ giúp bảo vệ lớp hoàn thiện bề mặt mà còn giúp gỗ lên màu đều hơn theo thời gian, thay vì loang lổ giữa vùng bị nắng chiếu và vùng bị che khuất.
Vệ sinh đúng cách, đúng tần suất
Việc lau dọn hàng ngày tưởng chừng đơn giản nhưng lại là yếu tố ảnh hưởng trực tiếp đến tuổi thọ lớp bề mặt gỗ. Theo hướng dẫn từ Vermont Woods Studios, một đơn vị chuyên sản xuất nội thất gỗ tự nhiên tại Mỹ, nên dùng “khăn cotton mềm, sạch, không xù lông” hơi ẩm nhẹ, lau theo hình bầu dục dọc theo thớ gỗ, đồng thời tránh dùng chổi lông vũ vì bụi bám trên đó có tính mài mòn nhất định lên bề mặt gỗ [2]. Với các vết bẩn dầu mỡ, có thể dùng xà phòng dịu nhẹ pha nước ấm, lau nhanh rồi lau khô lại ngay sau đó. Nguồn này cũng khuyến cáo tránh xa hoàn toàn các dung môi, cồn, sản phẩm chứa amoniac hoặc nước tẩy sơn móng tay, vì chúng có thể làm hỏng lớp hoàn thiện bảo vệ bề mặt gỗ [2].
Dưỡng dầu hoặc sáp định kỳ
Với các sản phẩm hoàn thiện bằng dầu tự nhiên (dầu lanh, dầu tung), tần suất dưỡng lại được khuyến nghị khoảng “một đến hai lần mỗi năm, tùy điều kiện khí hậu khô hay ẩm” [2]. Cách thực hiện đơn giản: thoa một lớp dầu mỏng lên bề mặt, dùng khăn chà nhẹ đều tay cho đến khi khô. Đây là bước chăm sóc giúp lớp dầu bảo vệ được bổ sung, hạn chế tình trạng khô nứt bề mặt, đặc biệt ở những khu vực có mùa hanh khô rõ rệt hoặc dùng điều hòa thường xuyên.
Những điều nên tránh
Một số thói quen tưởng vô hại nhưng lại gây tổn hại lâu dài cho nội thất gỗ thông: đặt vật dụng nóng trực tiếp lên mặt bàn (có thể để lại vệt trắng hoặc đốm loang trên lớp hoàn thiện), để nước đọng lâu không lau khô, kéo lê đồ vật nặng trên bề mặt thay vì nhấc lên, hoặc dồn trọng lượng lớn liên tục lên một điểm cố định trên mặt bàn, mặt kệ [2]. Sử dụng lót ly, tấm lót chân bàn ghế khi kê trên nền gạch, nền đá cũng là thói quen nhỏ nhưng hiệu quả để bảo vệ cả nội thất lẫn sàn nhà.
Khi chẳng may làm đổ nước hoặc chất lỏng lên bề mặt, nguyên tắc quan trọng nhất là lau khô ngay lập tức bằng khăn mềm, thay vì để ngấm qua đêm, vì nước đọng lâu là con đường ngắn nhất khiến độ ẩm cục bộ vượt xa mức cân bằng thông thường, dễ dẫn đến ố màu hoặc phồng rộp lớp hoàn thiện. Nếu phát hiện khe hở nhỏ xuất hiện giữa các thanh ghép vào mùa hanh khô, đây thường chỉ là hiện tượng co ngót tạm thời theo mùa như đã giải thích ở trên, và có xu hướng khép lại phần nào khi độ ẩm không khí tăng trở lại; chỉ nên tìm đến thợ mộc để xử lý nếu khe hở lớn bất thường hoặc kèm dấu hiệu cong vênh rõ rệt.
Góc nhìn từ FEGO
Việc bảo quản nội thất gỗ thông về cơ bản là ứng dụng đúng các nguyên tắc vật lý cơ bản của gỗ: kiểm soát độ ẩm, hạn chế tác động trực tiếp và kéo dài của ánh nắng, vệ sinh nhẹ nhàng đúng cách và dưỡng chất định kỳ. Đây cũng là những nguyên tắc mà FEGO luôn đồng hành cùng khách hàng sau khi giao sản phẩm, bởi một món nội thất gỗ thông được chăm sóc đúng cách hoàn toàn có thể bền đẹp và đồng hành cùng không gian sống nhiều năm liền.
Nguồn tham khảo
- The Wood Database, “Wood and Moisture” — wood-database.com/wood-and-moisture
- Vermont Woods Studios, “Fine Wood Furniture Care Instructions” — vermontwoodsstudios.com/pages/fine-wood-furniture-care-instructions
- BioResources (NC State University), “Structural changes in wood under artificial UV light irradiation determined by FTIR spectroscopy and color measurements – A brief review” — bioresources.cnr.ncsu.edu
